در پرورش ماهیان گرمابی، انتخاب خوراک مناسب مستقیما بر رشد ماهی، هزینه تولید، ضریب تبدیل غذایی و کیفیت آب استخر اثر میگذارد. به همین دلیل، پرورشدهندگان همواره بهدنبال محصولاتی هستند که علاوه بر تامین انرژی موردنیاز ماهی، قابلیت مصرف و هضم مناسبی نیز داشته باشند.
یکی از محصولاتی که در سالهای اخیر در صنعت خوراک دام و آبزیان مورد توجه قرار گرفته، «فلیک غلات» است. فلیک غلات محصولی فرآوریشده از دانههای غلات است که با تغییر ساختار فیزیکی دانه و تا حدی ساختار نشاسته، امکان استفاده موثرتر از غلات را در جیره فراهم میکند.
بهتازگی فلیک غلات نیز به مجموعه محصولات نوید دانه ایرنیان اضافه شده است. در این مقاله با ماهیت این محصول، روش تولید، مزایا، کاربردها و نکات مهم مصرف آن در تغذیه ماهیان گرمابی آشنا میشویم.
فلیک غلات چیست؟
فلیک غلات یا Cereal Flakes به دانههای غلاتی گفته میشود که پس از پاکسازی و آمادهسازی، معمولا تحت تاثیر رطوبت، حرارت یا بخار قرار گرفته و سپس از میان غلتکها عبور داده میشوند. در نتیجه این فرایند، دانه غله به شکل ورقههای نازک یا پولکی درمیآید.
ذرت، گندم و جو از مهمترین غلاتی هستند که میتوانند برای تولید فلیک مورد استفاده قرار گیرند. البته نوع غلات، فرایند تولید، میزان حرارت، رطوبت، ضخامت ورقهها و درجه ژلاتینهشدن نشاسته میتواند در محصولات مختلف متفاوت باشد.
هدف از تولید فلیک صرفا تغییر ظاهر دانه نیست؛ بلکه این فرایند میتواند ساختار متراکم غله را بازتر کرده و دسترسی آنزیمهای گوارشی به بخشی از نشاسته موجود در دانه را آسانتر کند.
فلیک غلات چگونه تولید میشود؟
روش دقیق تولید به تجهیزات کارخانه و نوع محصول بستگی دارد، اما فرایند عمومی تولید فلیک غلات معمولا شامل مراحل زیر است:
1. پاکسازی و جداسازی ناخالصیها
در ابتدا گردوغبار، سنگریزه، بقایای گیاهی و سایر ناخالصیها از غلات جدا میشوند.
2. افزودن رطوبت و حرارت
دانهها برای مدت مشخصی در معرض بخار یا فرایند حرارتی قرار میگیرند. ترکیب حرارت و رطوبت باعث نرمشدن دانه و تغییراتی در ساختار نشاسته میشود.
3.عبور از غلتک
دانه نرمشده از میان غلتکها عبور میکند و به شکل ورقههای نازک درمیآید. میزان فاصله غلتکها، ضخامت نهایی فلیک را تعیین میکند.
4. خشککردن و خنکسازی
پس از شکلگیری ورقهها، محصول باید بهدرستی خشک و خنک شود تا رطوبت آن برای نگهداری و انبارداری مناسب باشد.
5. بستهبندی و نگهداری
محصول نهایی باید در بستهبندی مناسب و محیط خشک، خنک و دور از رطوبت نگهداری شود.
ژلاتینهشدن نشاسته به چه معناست؟
بخش مهمی از ارزش غذایی غلات مربوط به نشاسته آنهاست. نشاسته یکی از منابع انرژی در جیره آبزیان محسوب میشود؛ اما قابلیت استفاده ماهی از نشاسته خام، به گونه ماهی، نوع غله و روش فرآوری بستگی دارد.
هنگامی که نشاسته در حضور رطوبت تحت تاثیر حرارت قرار میگیرد، ساختار منظم دانههای نشاسته تغییر میکند. به این فرایند «ژلاتینهشدن نشاسته» گفته میشود. در این حالت، دسترسی آنزیمهای گوارشی به نشاسته میتواند افزایش پیدا کند.
FAO، اعلام کرده است که حرارتدادن یا پخت میتواند قابلیت هضم نشاسته را افزایش دهد و ژلاتینهشدن نشاسته نیز در تولید خوراک، خاصیت اتصالدهندگی مواد را بهبود میبخشد. همچنین ماهیان گرمابی همهچیزخوار یا گیاهخوار، مانند کپور، معمولاً در مقایسه با ماهیان گوشتخوار توانایی بیشتری برای استفاده از کربوهیدراتهای جیره دارند. البته میزان ژلاتینهشدن در تمام فلیکهای غلات یکسان نیست. برای ارزیابی دقیق محصول باید به روش تولید و نتایج آنالیز آزمایشگاهی توجه کرد.
مزایای احتمالی فلیک غلات در تغذیه ماهیان گرمابی
۱. تامین بخشی از انرژی جیره
غلات سرشار از کربوهیدرات و بهخصوص نشاسته هستند. کربوهیدرات قابلهضم میتواند بخشی از انرژی موردنیاز ماهی را تامین کند. در یک جیره متعادل، این موضوع ممکن است باعث شود پروتئین خوراک کمتر برای تولید انرژی مصرف شده و بیشتر در مسیر رشد و ساخت بافت بدن مورد استفاده قرار گیرد.
این اثر که اصطلاحا «صرفهجویی پروتئینی» نامیده میشود، تنها زمانی اتفاق میافتد که نسبت انرژی، پروتئین، چربی و سایر مواد مغذی جیره بهدرستی تنظیم شده باشد.
۲. بهبود دسترسی به نشاسته
فرآوری حرارتی و مکانیکی غلات میتواند ساختار دانه را تغییر دهد. منابع FAO نیز اشاره میکنند که ماهیها معمولاً نشاسته خام را ضعیفتر از نشاسته فرآوریشده مصرف میکنند و ژلاتینهشدن مناسب میتواند قابلیت هضم نشاسته را افزایش دهد.
در یک مطالعه روی کپور معمولی نیز ارزش تغذیهای آرد ذرت ژلاتینهشده و تأثیر آن بر هضم نشاسته بررسی شده است. نتایج چنین مطالعاتی نشان میدهد که فقط نوع غله مهم نیست و نحوه فرآوری آن نیز میتواند بر قابلیت استفاده ماهی از نشاسته اثر بگذارد.
۳. ساختار فیزیکی یکنواختتر
فلیککردن غلات باعث تبدیل دانههای سخت و متراکم به ورقههایی با ضخامت نسبتا یکنواخت میشود. این ویژگی میتواند خردکردن، مخلوطسازی و استفاده از محصول در تولید خوراک مزرعهای یا جیرههای ترکیبی را آسانتر کند.
۴. امکان استفاده در جیره ماهیان گرمابی
کپور معمولی، آمور، فیتوفاگ، سرگنده و تیلاپیا از شناختهشدهترین ماهیان گرمابی پرورشی هستند؛ اما عادت غذایی و نیازهای تغذیهای آنها یکسان نیست.
FAO استفاده از غلات، کنجالهها و ترکیبات آنها را بهعنوان خوراک مکمل در پرورش کپور مطرح کرده است. همچنین ذرت کامل یا فرآوریشده در برخی سیستمهای پرورش کپور و تیلاپیا بهعنوان خوراک مکمل یا منبع انرژی جیره استفاده میشود.
۵. قابلیت استفاده در فرمولاسیونهای مختلف
بسته به آنالیز محصول، فلیک غلات میتواند:
بهعنوان یکی از منابع انرژی جیره استفاده شود
با سایر مواد اولیه خوراک ترکیب شود
در تولید خوراک مزرعهای به کار رود
در برخی سیستمهای پرورش بهعنوان بخشی از خوراک مکمل مصرف شود.
تعیین کاربرد نهایی باید براساس گونه ماهی، مرحله رشد، تراکم، غذای طبیعی استخر و ترکیب کامل جیره انجام شود.
آیا فلیک غلات یک خوراک کامل است؟
خیر؛ فلیک غلات بهتنهایی الزاما یک خوراک کامل و متعادل برای ماهی محسوب نمیشود. ماهی برای رشد مناسب به مجموعهای از مواد مغذی شامل پروتئین، اسیدهای آمینه ضروری، چربی، اسیدهای چرب، ویتامینها و مواد معدنی نیاز دارد. غلات بیشتر بهعنوان منبع کربوهیدرات و انرژی شناخته میشوند و معمولا نمیتوانند بهتنهایی تمام نیازهای غذایی ماهی را تامین کنند. بنابراین فلیک غلات باید در قالب یک برنامه تغذیهای اصولی و در کنار سایر مواد اولیه یا خوراکهای کامل مورد استفاده قرار گیرد.
تفاوت فلیک غلات با دانه خام چیست؟
مهمترین تفاوت این دو محصول در میزان فرآوری است. دانه خام ساختاری سخت و فشرده دارد؛ در حالی که در فرایند تولید فلیک، دانه تحت عملیات مکانیکی و معمولاً حرارتی قرار میگیرد. میزان دقیق برتری فلیک نسبت به دانه خام باید با توجه به نوع غله، کیفیت فرآوری، آنالیز محصول و عملکرد واقعی آن در مزرعه ارزیابی شود.
تفاوت فلیک غلات با خوراک پلت چیست؟
فلیک غلات و خوراک پلت دو محصول متفاوت هستند. فلیک غلات معمولاً از یک غله یا ترکیبی از غلات فرآوریشده تشکیل میشود و بیشتر نقش منبع انرژی یا خوراک مکمل را دارد. در مقابل، خوراک پلت کامل براساس نیازهای غذایی یک گونه و مرحله رشد مشخص فرموله میشود و میتواند شامل منابع پروتئینی، غلات، روغن، ویتامینها، مواد معدنی و افزودنیهای مجاز باشد.
بنابراین انتخاب میان فلیک و پلت نباید صرفا بر اساس قیمت هر کیلوگرم انجام شود. ارزش غذایی، قابلیت هضم، میزان مصرف، پرت خوراک و نتیجه نهایی در تولید اهمیت بیشتری دارد.
فلیک غلات برای چه ماهیانی مناسب است؟
این محصول میتواند در برنامه غذایی برخی ماهیان گرمابی، بهویژه گونههای همهچیزخوار، مورد استفاده قرار گیرد. بااینحال، مناسببودن محصول به عوامل زیر بستگی دارد:
* گونه ماهی
* وزن و مرحله رشد
* سیستم پرورش
* دمای آب
* تراکم ذخیرهسازی
* میزان غذای طبیعی استخر
* کیفیت و ترکیب شیمیایی فلیک
* سایر اجزای جیره
ماهی کپور معمولی توانایی مناسبی در استفاده از کربوهیدرات دارد؛ اما حتی در پرورش کپور نیز مصرف بیشازحد غلات یا جایگزینی غیراصولی خوراک کامل میتواند تعادل جیره را برهم بزند.
روش مصرف فلیک غلات در مزارع پرورش ماهی
برای فلیک غلات نمیتوان یک مقدار مصرف ثابت و عمومی تعیین کرد. میزان مصرف باید بر اساس زیستتوده ماهی، دمای آب، اشتها، کیفیت آب و آنالیز جیره تنظیم شود.
برای استفاده صحیح، رعایت نکات زیر توصیه میشود:
* محصول را ابتدا در حجم محدود آزمایش کنید.
* میزان خوراکدهی را براساس اشتهای واقعی ماهیان تنظیم کنید.
* از تجمع خوراک مصرفنشده در کف استخر جلوگیری کنید.
* تغییر جیره را بهصورت تدریجی انجام دهید.
* وضعیت رشد و ضریب تبدیل غذایی را ثبت و مقایسه کنید.
* اکسیژن محلول، دمای آب و کیفیت آب را مرتب کنترل کنید.
* فلیک را جایگزین خودسرانه خوراک کامل نکنید.
* برای تعیین درصد مصرف در جیره از متخصص تغذیه آبزیان کمک بگیرید.
مصرف بیشازحد غلات چه پیامدی دارد؟
بیشتر بودن یک ماده اولیه در جیره لزوما به معنای رشد بیشتر نیست. کربوهیدرات اضافی میتواند تعادل انرژی و پروتئین را برهم بزند و در برخی شرایط موجب افزایش چربی بدن یا کبد، کاهش عملکرد رشد و افزایش مواد دفعی شود. توانایی استفاده از نشاسته میان گونههای مختلف ماهی تفاوت دارد. ماهیان گرمابی همهچیزخوار معمولا کربوهیدرات را بهتر از ماهیان گوشتخوار مصرف میکنند؛ اما آنها نیز محدودیتهای تغذیهای مشخصی دارند.
بنابراین درصد استفاده از فلیک غلات باید بر پایه فرمول جیره و نه صرفا براساس در دسترسبودن یا قیمت محصول تعیین شود.
هنگام خرید فلیک غلات به چه نکاتی توجه کنیم؟
یک فلیک غلات مناسب باید از مواد اولیه سالم تهیه شده و شرایط فرآوری و نگهداری استانداردی داشته باشد. هنگام خرید بهتر است موارد زیر بررسی شوند:
* نوع غلات بهکاررفته
* یکنواختی ضخامت ورقهها
* میزان رطوبت
* نبود کپک و بوی نامطبوع
* نداشتن آلودگی قابل مشاهده
* تازگی محصول
* شرایط بستهبندی
* آنالیز مواد مغذی
* روش پیشنهادی مصرف
* شرایط نگهداری و تاریخ تولید
غلات در صورت نگهداری نامناسب ممکن است در معرض رشد قارچ و تولید مایکوتوکسین قرار گیرند. به همین دلیل، خشکبودن انبار، گردش مناسب هوا و جلوگیری از تماس کیسهها با زمین و دیوار اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی؛ آیا فلیک غلات انتخاب مناسبی است؟
فلیک غلات یک محصول فرآوریشده با منشا غلات است که میتواند بهعنوان منبع انرژی، ماده اولیه جیره یا بخشی از خوراک مکمل ماهیان گرمابی مورد استفاده قرار گیرد. فرآوری حرارتی و مکانیکی این محصول میتواند دسترسی به نشاسته را در مقایسه با دانه کامل بهبود دهد و استفاده از غلات را در ترکیبات خوراک آسانتر کند.
بااینحال، فلیک غلات بهتنهایی جایگزین خوراک کامل نیست و نتیجه استفاده از آن به کیفیت محصول، نوع غله، گونه ماهی، شرایط استخر و تعادل کل جیره وابسته است.
ما فلیک غلات را با هدف تکمیل سبد محصولات خوراک آبزیان و ارائه گزینهای کاربردیتر به پرورشدهندگان ماهیان گرمابی عرضه کردهایم. برای دریافت آنالیز محصول، اطلاع از نوع غلات استفادهشده، شرایط فروش و مشاوره درباره نحوه مصرف، میتوانید با کارشناسان کارخانه تماس بگیرید.
سوالات متداول درباره فلیک غلات
آیا فلیک غلات همان ذرت پرک است؟
ذرت پرک یکی از انواع فلیک غلات است؛ اما فلیک غلات میتواند از ذرت، جو، گندم یا ترکیبی از چند غله تولید شده باشد.
آیا میتوان فلیک غلات را مستقیم به ماهی داد؟
این موضوع به نوع محصول، اندازه ماهی و برنامه تغذیهای مزرعه بستگی دارد. در برخی سیستمها از غلات بهعنوان خوراک مکمل استفاده میشود، اما مصرف مستقیم باید کنترلشده و براساس نظر متخصص باشد.
آیا فلیک غلات باعث رشد سریعتر ماهی میشود؟
هیچ ماده اولیهای بهتنهایی تضمینکننده رشد سریعتر نیست. رشد ماهی به تعادل جیره، مقدار خوراک، کیفیت آب، دما، اکسیژن، تراکم و سلامت ماهیان بستگی دارد. فلیک باکیفیت در صورت استفاده صحیح میتواند بخشی از انرژی جیره را تأمین کند.
آیا فلیک غلات جای خوراک پلت را میگیرد؟
فلیک غلات معمولا جایگزین کامل پلت نیست. پلت کامل برای تامین مجموعه نیازهای غذایی ماهی فرموله میشود؛ در حالی که فلیک بیشتر یک منبع انرژی یا خوراک مکمل است.
فلیک غلات را چگونه نگهداری کنیم؟
محصول باید در محیط خشک، خنک، دارای تهویه و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شود. کیسهها نباید مستقیما روی زمین یا چسبیده به دیوار قرار گیرند و هر محصول دارای بوی کپک یا ظاهر غیرطبیعی نباید مصرف شود.